Munshi Premchand

ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ

ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਜੁਲਾਈ 1880 ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਧਨਪਤ ਰਾਏ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਵੰਚਿਤਤਾ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬੀ. ਏ. ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ. ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਨਵਾਬਾਰਾਏ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਜਾਦੂ ਸੀ. ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਸੀ. ਲੋਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ. ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਠ ਰਹੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ‘ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ’ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਧਨਪਤ ਰਾਏ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਬਣ ਗਿਆ. ‘ਸੇਵਾ ਸਦਨ’, ‘ਪ੍ਰੇਮਸ਼ਰਮ’, ‘ਨਿਰਮਲਾ’, ‘ਰੰਗਭੂਮੀ’, ‘ਕਰਮਭੂਮੀ’ ਅਤੇ ‘ਗੋਦਨ’ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਵਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਫਲ ਚਿੱਤਰਣ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਮਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਈਦਗਾਹ’, ‘ਨਮਕ ਦਾ ਦਰਗਾਹ’, ‘ਦੋ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ’, ‘ਬਡੇ ਭਾਈ ਸਾਹਬ’ ਅਤੇ ‘ਪੰਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ’ ਆਦਿ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਿਰੰਤਰ ਰਫਤਾਰ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਕੱਟੜਪੰਥੀ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗਰੀਬਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਚਿੱਤਰਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸੀ. ਸਾਲ 1936 ਵਿਚ ਇਸ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।