ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ
Goswami Tulsidas
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ 1532 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਮਤਭੇਦ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਰਾਜਪੁਰ (ਬੰਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੋਰਨ (ਏਟਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੁਲਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਆਤਮਰਾਮ ਦੂਬੇ ਸੀ।
ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿਣਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਹ ਭੀਖ ਮੰਗ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਰਹਰੀਦਾਸ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂਦਾ ਵਿਆਹ ਦੀਨ ਬੰਧੂ ਪਾਠਕ ਦੀ ਧੀ ਰਤਨਵਾਲੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਅਯੁੱਧਿਆ, ਕਾਸ਼ੀ, ਚਿੱਤਰਕੋਟ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਾਸ਼ੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਾਤਨ ਨਾਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੋਂ ਵੇਦ, ਵੇਦੰਗ, ਦਰਸ਼ਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਬਣ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਮ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂਦੀ ਮੌਤ 1623 ਵਿਚ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅੱਸੀ ਘਾਟ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਥੀਮ ਹੈ- ਮਰਿਯਾਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਜੋ ਅਨਮੋਲ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ – ਰਾਮਚਾਰਿਤਮਾਨਸ, ਵਿਨਯਾਪਤਰਿਕਾ, ਰਾਮਲਲਾ ਨਛੂ, ਜਾਨਕੀ ਮੰਗਲ, ਪਾਰਵਤੀ ਮੰਗਲ, ਗੀਤਾਵਾਲੀ, ਬਾਰਵਈ ਰਾਮਾਇਣ, ਦੋਹਾਵਾਲੀ, ਕਵਿਤਾਵਾਲੀ, ਹਨੂਮਾਨ ਬਾਹੂਕ, ਰਾਮਗਣ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗਿਆ ਸੰਦੀਪਨੀ।
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਬ੍ਰਜ ਅਤੇ ਅਵਧੀ ਦੋਵਾਂ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ। ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਰਾਮਚਾਰੀਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਝਾਂਕੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਨਯਾਪਤਰਿਕਾ ਵਿਚ, ਉਹ ਸੁਰੀਲੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦਾ ਜੋਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਲਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਯੁੱਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੰਕਰੇਟਿਸਟ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਰਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਪਰਿਵਾਰ, ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ, ਪਤੀ, ਪਤਨੀ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਮਚਰਿਤ ਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਰੀਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।
ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਮਚਾਰਿਤ ਮਾਨਸ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ, ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਤੁਲਸੀ ਜਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੂਰੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਬਲਕਿ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
